(κείμενο για την έκθεση Tag ties & affective spies που οργανώθηκε από το Εθνικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης)
υποκειμενικότητα – συλλογικότητα - παραγωγή – κατανάλωση - έκθεση - παρακολούθηση – συναίσθημα – εκμετάλλευση - συμμετοχή – αντίσταση …
Το κοινωνικό διαδίκτυο, γνωστότερο ίσως ως Web 2.0, το χαρακτηρίζουν υποσχέσεις και αντιφάσεις. Στους νέους δημόσιους χώρους που προσφέρουν οι κοινωνικές πλατφόρμες της σύγχρονης ινφο-σφαίρας, οι χρήστες συναντώνται, επικοινωνούν, αλληλεπιδρούν και αλληλοκαθορίζονται ενώ ταυτόχρονα δημιουργούν, παράγουν, παρακολουθούν και παρακολουθούνται. Κάνουν φίλους, αναζητώντας στην ουσία κοινά σημεία αναφοράς. Επιδιώκουν την αίσθηση του “οικείου” και του “ανήκειν”. Αν όπως υποστήριξε ο Virno, ο φόβος του σύγχρονου πλήθους είναι ότι δεν “αισθάνεται σπίτι του”, οι κοινωνικές πλατφόρμες του web 2.0 προτείνουν ένα μοντέλο νέων “κοινών τόπων” που λειτουργεί σαν καταφύγιο* . Οι χρήστες δικτύων όπως το YouTube, το Facebook ή το flickr ανεβάζοντας φωτογραφίες, σχόλια και βίντεο, μοιράζονται πεποιθήσεις και εμπειρίες, επικοινωνούν και συνδέονται, διαμορφώνουν και υποστηρίζουν την υποκειμενικότητα τους.
Το διαδίκτυο σήμερα δομείται και εξελίσσεται σύμφωνα με τις επιθυμίες και τις ανάγκες των συμμετεχόντων, βασιζόμενο στην ίδια την εργασία τους, που έχει άυλη και συγκινησιακή φύση. Ορίζοντας tags, προτείνοντας links, και γράφοντας notes, οι χρήστες διαμορφώνουν το περιεχόμενο, τη δομή και την πλοήγηση στις σελίδες του σημερινού ίντερνετ. Τα folksonomies οι υποκειμενικές ταξινομήσεις, βασισμένα στα στοιχεία της δημιουργικότητας, της κοινωνικότητας αλλά και της στοργής, καταργούν την αντικειμενική ιεράρχηση και τη στατικότητα. Όλα τα στοιχεία είναι διαρκώς μεταβαλλόμενα, διασυνδεδεμένα και ριζωματικά. Είναι προσωποποιημένα, εκτεθειμένα και εκμεταλλεύσιμα.
Ο αντιφατικός χαρακτήρας του κοινωνικού διαδικτύου φέρνει στην επιφάνεια μια σειρά από ερωτήματα: Τι συμβαίνει τελικά όταν οι ταξινομήσεις και οι δομές αποκτούν τον κοινωνικό χαρακτήρα που το web 2.0 υποδεικνύει; Πώς αξιοποιείται το συγκινησιακό υποθάλπον στοιχείο από την αγορά; Ποιος είναι τελικά ο ρόλος των χρηστών όταν είναι ταυτόχρονα παραγωγοί και καταναλωτές; Ζητήματα όπως αυτά προσεγγίζουν δημιουργοί που δραστηριοποιούνται στους χώρους της τέχνης και των νέων μέσων. Βασικό χαρακτηριστικό της νέας αυτής καλλιτεχνικής πρακτικής είναι η γνώση και αξιοποίηση του ίδιου του μέσου για την ανατροπή του. Οι δομές, το πλαίσιο, τα χαρακτηριστικά και η αισθητική του κοινωνικού διαδικτύου είναι τα εργαλεία που χρησιμοποιούνται με παιγνιώδη, ειρωνικό και κυνικό συχνά τρόπο για την αποδόμηση και τον επαναπροσδιορισμό του.
Η ενότητα Tag ties and affective spies παρουσιάζει μία επιλογή διαδικτυακών έργων που κινούνται προς αυτές τις κατευθύνσεις και θίγουν τις διαφορετικές πλευρές και εκφάνσεις του κοινωνικού διαδικτύου. Αναφέρονται στο έντονα ανθρώπινο και συναισθηματικό χαρακτήρα του web 2.0 [We Feel Fine], στον τρόπο που τροφοδοτούν τα δίκτυα την καθημερινότητα μας [ L' attente – the waiting ] αλλά και την ανικανότητα των χρηστών να ξεπεράσουν όρια, προκαταλήψεις και «πιστεύω» της καθημερινότητας στη διαμόρφωση της εικονικής τους ταυτότητας [Folded in]. Αμφισβητούν την ουσιαστική δυνατότητα διαμόρφωσης του περιεχομένου από τους ίδιους τους χρήστες [IOUs] και υποστηρίζουν ότι ο χρήστης παραμένει στα χέρια εταιριών, προσφέροντας την ίδια την υποκειμενικότητα του ως προϊόν [Internet delivers people]. Επισημαίνουν πώς τα ίδια τα κοινωνικά μέσα μπορούν να καταγράφουν και να αντανακλούν τις τρέχουσες τάσεις μέσα από τα στοιχεία που καταχωρούν οι συμμετέχοντες σε αυτά [ A tag s life] αλλά και κατασκευάζουν πλασματικές πραγματικότητες [The big plot] . Με χιούμορ, σχολιάζεται η εξαγορά της ίδιας της γλώσσας από τις εταιρίες του διαδικτύου [Dadameter] και παρακινούνται οι χρήστες να ξεφύγουν από τις συμβάσεις και τους φορμαλισμούς που οι κοινωνικές πλατφόρμες τους επιβάλλουν [delicious – winning information, Subvert] .
Οι προσεγγίσεις αυτές δεν έχουν ρομαντικό ή ουτοπικό χαρακτήρα. Οι δημιουργοί τους, που εργάζονται εντός των δικτύων και εξαρτώνται από αυτά, αναγνωρίζουν και επισημαίνουν ότι η ετερογένεια και η πολυμορφία της συλλογικότητας που τα χαρακτηρίζει, τα καθιστούν ισχυρά και ευάλωτα την ίδια στιγμή. Στόχος των τακτικών της νέας αυτής καλλιτεχνικής πρακτικής, που έχει ονομαστεί και net art 2.0**, δεν είναι η καταδίκη των κοινωνικών μέσων αλλά η παρότρυνση των χρηστών του κοινωνικού web που μοιράζονται, ανταλλάσσονται, επενδύουν τις σκέψεις και τις γνώσεις τους, προς τον αναστοχασμό και τη συνειδητοποίηση των τρόπων λειτουργίας των δικτύων. Κατά κάποιο τρόπο, η δημιουργικότητα εισέρχεται για να θυμίσει για μια ακόμη φορά, στο σύγχρονο κοινωνικό πλαίσιο, το δικαίωμα της ανυπακοής που υπάρχει για την απελευθέρωση των τρόπων συσχέτισης και δικτύωσης από την παρακολούθηση, τον έλεγχο και την εκμετάλλευση.
* Virno, Paolo. Γραμματική του πλήθους. Αλεξάνδρεια, Αθήνα, 2007
** Prada, Juan Martin. “Web 2.0 as a new context for artistic practices”. Antisocial Notworking, http://project.arnolfini.org.uk/projects/2008/antisocial/
